• Dipsiz Forum'a sadece 3 saniyede kayıt olarak, eğitim, sağlık, edebiyat, müzik ve sosyal bilimler konularında binlerce yeni ve güncel içeriğe reklamsız olarak anında ulaşabilir, yeniliklerden anında haberdar olabilirsiniz. Haydi, şimdi kayıt ol!

Genleşme ve Büzülme Nedir?

Yazalım

Yazalım bakalım
Moderatör
Genleşme büzülme nedir sorusunun cevabı, cisimlerin hacminde ısı etkisiyle meydana gelen değişimlerdir. Genleşme ve büzülme veya diğer adıyla büzüşmenin temel nedeni ısıdır. Isıdan kaynaklı olarak cisimlerin hacimlerinde değişmeler meydana gelmektedir. Bu tür olaylara da genleşme veya büzülme denmektedir. Eğer cisme ısı veriliyorsa, cismin taneleri arasında mesafe meydana gelmektedir. Bu mesafe sonucunda da cismin hacmi artmaktadır. Bu olaya genleşme adı verilmektedir. Cisimden ısı alındığı takdirde de tam tersi meydana gelmektedir. Cismin tanecikleri arasında mesafe azalmaktadır. Bu durumda da cismin hacmi küçülmektedir. Buna verilen isim ise büzülme veya büzüşmedir.

genlesme-buzulme.jpg

Genleşme​

Genleşme nedir sorusuna; ısı verilmesi sonucunda meydana gelen hacim ve uzunluğunun artışı cevabı verilmektedir. Cisimler; katı, gaz veya sıvı halleri taneciklerden meydana gelmektedir. Bu taneciklere ısı verildiği takdirde enerjileri, kinetik enerjiye dönmektedir. Kinetik enerjinin artmasıyla tanecikler bulundukları alandan dışarı çıkmak istemektelerdir. Daha fazla alana yayılmak isteyen tanecikler birbirlerinde uzaklaşmaktadır. Bu durum sonucunda da cismin hacmi veyahut uzunluğu artmış olmaktadır. Bu durumda da genleşme meydana gelmektedir. Genleşme katılarda sıvılarda veya gazlarda şu şekilde olmaktadır;

  • Katılarda Genleşme: Katı cisimlerde boyca, yüzeyce ve hacimce genleşme meydana gelmektedir. Boyca genleşme, maddenin sıcaklık değerinin 1 derece artmasıyla cismin birim olarak uzama boyutuna denmektedir. Belirli formüllerle genleşme katsayısı bulunmaktadır. Genleşme kat sayısı cismin ısı nedeniyle genleşme oranının bulunmasında kullanılan kat sayı demektir. Yüzeyce ve hacimce genleşme miktarını fizik ve kimyacıların belirli genleşme formülü kullanmasıyla hesap edilmektedir. Genleşme formülü ise: ΔL-L₀=L₀.α. Δt olarak tanımlanmaktadır. Genleşme formülü hesaplanırken katsayı birimi 1/°C olarak ele alınmaktadır.
  • Sıvılarda Genleşme: Genleşme ayırt edici bir özellik midir sorusunun cevabına sıvılardaki genleşme örnek olarak verilebilmektedir. Sıvılar, katılar gibi belirli şekle sahip değillerdir. Bu durum da sıvıların bulundukları kabın şekillerini almalarına neden olmaktadır. Sıvıların belirli kap içinde ölçüme tâbi tutmak ayırt edici özellik olarak ele alınmaktadır.
  • Gazlarda Genleşme: Gazlar cismin halleri arasında en çok genleşen hâl olarak bilinmektedir. Gazlarda genleşme miktarı, her gaz için sabittir.

Genleşme Tankı Nedir?​

Genleşme tankı ne işe yarar sorusu konu meraklıları tarafından araştırılmaya devam etmektedir. Genleşme tankı; basınç eşitlemek için kullanılmaktadır. Çünkü genleşme açısından en tehlikeli madde basınçtır. Sular ısınmaya başladıkları vakit sıvı genleşmesi geçirmektelerdir. Isı ile genleşen su, bulunduğu kabın basıncının artmasına neden olmaktadır. Artan basınç da bulunan kaba ve sisteme zarar vermektedir. Eğer genleşen su kontrol altına alınmazsa tehlikeli durumlara yol açmaktadır. Oluşan basıncı ve genleşmeyi kontrol altına almak için de genleşme tankları üretilmiştir.

Genleşme tankı çalışma prensibi basınç eşitlemeye yöneliktir. Çalışma prensibinde; ısınan su sisteme girdiği zaman basınç artmaktadır. Artan basınçla birlikte diyafram aşağı çekilmektedir. Bu durumla birlikte hava sıkışması meydana gelmektedir. Ve ısınan sular için alan yaratılmış olmaktadır. Böylece basınç azaltılarak sistemin zarar görmesinin önüne geçilmektedir. Genleşme tankının kullanım alanları şöyle sıralanabilir;

  • Genleşme tankı, yıkama sistemlerinde,
  • Su sistemlerinde
  • Basınç sistemlerinde
  • Güneş ve basınç tutma sistemlerinde
  • Sulama pompalarında
  • Sıcak su sistemlerinde kullanılmaktadır.
Bu kapsamda kullanım alanı oldukça çeşitlilik göstermektedir.

Büzülme Nedir?​

Büzülme nedir sorusuna cevap olarak genleşmenin zıt cevabı verilmektedir. Büzülme ve genleşme birbirine zıt iki olgudur. Büzülme, cisimden ısı alınmasıyla ortaya çıkan bir durumdur. Cisimden ısı alınması sonucunda tanecikleri birbirlerine yaklaşmaktadır. Yakınlaşan tanecikleri daha az yer kaplamaktadır. Bunun sonucunda da maddenin hacmi azalmaktadır. Isı alımı sonucunda maddenin hacminin küçülmesine büzülme denmektedir.

Büzülme Tankı Nedir?​

Büzülme, genleşmenin zıt olgusudur. Büzülme tankı da genleşme tankı ile aynı tasarımda zıt prensipte zıt konu için kullanılmaktadır. Büzülme tankları, soğutma sistemleri için kullanılmaktadır. Büzülme tanklarında; suyun sıcaklık seviyesinde azalma meydana gelmektedir. Azalan sıvılarda ise büzülme meydana gelmektedir. Büzülme sonucunda basınç seviyesinde düşüş oluşmaktadır. Basıncın normale dönmesi için de büzülme tankı kullanılmaktadır. Büzülme tankı, büzülecek su miktarı kadar suyu sisteme vererek basıncın normalde dönmesini ve ısınmasını sağlamaktadır.

Genleşme Örnekleri​

Genleşme büzülme örnekleri günlük hayat gözlemlendiğinde oldukça fazla olduğu ortaya çıkmaktadır. Genleşme büzülme; katı, sıvı ve gazlarda pek çok örneği ortaya koymaktadır. Genleşme örnekleri şöyle sıralanabilmektedir;

  • Taşıma ve manzara seyretme amaçlı üretilen balonların, iç kısmına sıcaklık verilerek uçma seviyesine gelmesi sağlanmaktadır. Bu sıcaklık ile uçan balon genleşmeye örnektir.
  • Motosikletin motor kısmının yüksek sıcaklıkta şişmesi genleşme örneği olmaktadır.
  • Herhangi bir metal çubuğa ısı verildiğinde hacminin ve boyutunun artması genleşme konusuna örnektir. Öğretmenler bu deneyi okullarda öğrencilere göstererek genleşmenin ne olduğunu anlatmaktadır.
  • Sıkıştığı için açılmayan kabı veya kavanozu sıcak suda beklettikten sonra kolayca açabilmek genleşme konusuna verilecek örnekler arasında yer almaktadır.
  • Tren raylarını yaz mevsiminde sıcaktan genleşmesi, genleşme konusunda en bilindik örnekler arasında yer almaktadır.
  • Cıvanın ısı ölçümünde kullanılması genleşmeye uğramasından dolayı olmaktadır. Bu durumda da cıva genleşmeye örnek olarak verilebilmektedir.
  • Sıcak havalarda şişirilmiş balonların durduk yere patlaması, genleşme örneğidir.
  • Sıvılarda genleşme konusuna araç motorlarına ilave edilen sular örnek gösterilmektedir.
  • Gazların genleşme konusuna havanın, şimşek çakması ile ısınıp genleşmesi örneği verilmektedir.
  • Otomobillerin lastiklerinin yaz mevsimlerinde sıcak havanın etkisiyle genişlemesi de genleşme örneği olarak sayılmaktadır.
  • Balona verilen gaz ile şeklinin değişmesi de bir genleşme örneğidir.

Büzülme Örnekleri​

Genleşme ve büzülme örnekleri sıcaklık alımı ve sıcaklık verimi ile oluşmaktadır. Günlük hayatta hava sıcaklıklarının değişmesiyle genleşme ve büzülme örneklerine sıkça rastlanılmaktadır. Büzülme örnekleri şöyle sıralanabilir;

  • Soğuk suda uzun süre kalındığında el ve ayakların derisinde büzülme ve tırtıklanma meydana gelmesi büzülme örneğidir. Eski zamanlarda yaşayan insanlar, derilerinde olan bu büzülmeyi kullanarak rahatça deniz ürünleri avı yapıp beslenebilmişlerdir.
  • Köprü ve tren yapımında kullanılan maddelerin havadaki soğukluğa bağlı olarak büzülmesi de örnek olarak gösterilmektedir.
  • Kaynatılan herhangi sıvının ısının azaltılması sonucunda hacminin küçülmesi büzülme örneğidir.
  • Lastiklerin kış mevsiminde soğuk hava etkisiyle büzülmesi de örnek olarak gösterilebilmektedir.
  • Yangın tüplerinde bulunan havalarda kış mevsiminde büzülmeye uğramaktadır. Bunun sonucunda patlayabilmektedir. Dikkat edilmesi gerekmektedir.
  • Balonların içindeki havanın alınması sonucunda sönmesi de gazlarda meydana gelen büzülmeye örnek olarak gösterilebilmektedir.

Genleşme ve Büzülme Deneyi​

Genleşme büzülme deneyleri okullarda, öğrencilerin konuyu somut bir şekilde görmeleri ve içselleştirebilmeleri açısından sıkça yapılmaktadır. Genleşme büzülme deneyi için çoğunlukla gravzant halkası kullanılmaktadır. Bu halka sayesinde öğrenciler, tehlikeli hiçbir duruma maruz kalmadan rahatça konuyu öğrenebilecekleri deneyleri yapmaktalardır. Gravzant halkasını deneyinde metal küre ve halka kullanılmaktadır. Öğrenciler öncelikle, halkadan metal küreyi rahatça geçirmektelerdir. İkinci aşamada ise metal küre halkanın içindeyken ısıtılmaktadır.

Öğrenciler üçüncü aşamada, halkanın içinden metal küreyi çıkarmaya çalışmaktadır. Genleşen küre çıkmadığı için öğrenciler, sıcaklık artımı sonucunda maddenin hacminin genişlediği sonucuna varmaktadır. Daha sonra ise metal küre soğutulmaktadır. Ve büzülme sonucunda halkanın içinden küre rahatça çıkmaktadır. Böylece eğlenceli ve zararsız şekilde genleşme ve büzülme konusunu öğrenmektelerdir. Genleşme büzülme deneyi aynı zamanda genleşme ve büzülme örneklerinden yola çıkılarak da yapılabilmektedir.
 
Top