Demir Eksikliği Nedir? Nedenleri ve Tedavisi

Demir Eksikliği Nedir? Nedenleri ve Tedavisi

Vücudun ihtiyaç duyduğu demir ihtiyacının karşılanamaması neticesinde ortaya çıkan tabloya demir eksikliği denmektedir. Demir takviyesinin yetersiz olması sonucuyla ortaya çıkabilen demir eksikliği; diğer bir tür olarak demirin vücut tarafından yeteri miktarda emilememesi sonucunda da ortaya çıkabilmektedir. Kırmızı kan hücrelerinde bulunan hemoglobinin yapı taşı olarak bilinen demir, vücutta eksik kaldığı takdirde kansızlık da denen anemi tablosuna sebebiyet vermektedir. Kırmızı kan hücrelerine kırmızı rengini veren hemoglobin demir içermekte ve alyuvarlar bu sayede oksijeni solunum yoluyla akciğerden alıp vücut dokularına ulaştırmaktadır. İnsan vücudundaki demir oranı azaldığında alyuvar üretimi azalmakta ve hücre, doku ve organlara yeterli miktarda oksijen taşınamamaktadır.

Demir eksikliği (ID- Iron Deficiency), dünya çapında en yaygın mikro besin eksikliği olarak bilinmektedir ve kadınların %20’sinden fazlası üreme yaşamları boyunca bu eksikliği yaşadığı gözlemlenmektedir. Çoğunlukla karaciğer tarafından üretilen ve bir peptid hormonu olan hepsidin, demirin emilimini ve düzenlenmesini kontrol etmektedir. Demir metabolizmasının anlaşılması, demir eksikliği ve demir eksikliğine bağlı aneminin; parenteral (damar yolu) demir ve kan transfüzyonu ve oral preparatlar (hazır ilaç) kullanılarak başarılı bir şekilde yönetilmesinde çok önemlidir. (Yani demir eksikliğinin saptanması, bu hastalığın başarılı bir şekilde gerekli yollarla tedavi edilmesinde oldukça önemlidir.) Ayrıca ağızdan alınan preparatlar (hazır ilaç) demir içerikleri açısından farklılık göstermekte ve gastrointestinal yan etkilere sebebiyet verebilmektedir. Parenteral (damar yolu) demir tedavisi; ağız yoluyla verilen ilaçlarda tolerans sorunları, emilim kapasitesini aşan demir kayıpları ve emilimi olumsuz yönde etkileyebilecek sorunlar meydana geldiğinde endikedir (kullanıma uygun). (Percy, L., Mansour, D., -2017)

Demir Eksikliği Nedenleri Nelerdir?

Bireylerin yaşamının bazı süreçlerinde karşılaşabileceği demir eksikliği nedenleri kişilerin içerisinde bulunduğu duruma göre değişiklik gösterebilmektedir. Bunlardan ilki kişilerin vücutlarının gebelik nedeniyle daha çok demir ihtiyacı hissetmesidir. Artan demir ihtiyacı gebeliğin dışında; ergenlik dönemi ve büyüme çağlarında, sık sık doğum yapan kişilerde ve emzirme dönemlerinde gelişmektedir. Bu durumda artan demir ihtiyacına bağlı olarak kişilerin belirli bir süre içerisinde tüketmiş olduğu demir oranları yetersiz kalabilmektedir. Demir ihtiyacının artması dışında demir eksikliği nedenleri genel olarak şu şekilde sıralanmaktadır:
  • Demir yönünden zengin olan gıdaların yeterli miktarda tüketilmemesi (kırmızı et, balık, yumurta, koyu yeşil yapraklı sebzeler vs.)
  • Şiddetli adet kanamaları ve yaralanmalar sonucunda meydana gelen kan kaybı
  • Kahve, çay gibi kafeinli içeceklerin yemekle birlikte ya da hemen yemek üzerine tüketilmesi
  • Yetersiz mide asit salgısı
  • Demir emilimini bozan ilaçların kullanımı
  • Mide küçültme ameliyatları
  • Demir vücuda alınmasına karşın emiliminin yetersiz olması
  • Hemoroid (Basur)
  • Aşırı terleme sebebiyle demir kaybında artış olması
  • Mide ülseri
  • İnce bağırsağın bir kısmının alınması

Gebelikte Demir Eksikliği Anemisi ve Nedenleri

Anemi; perinatal (yenidoğan) ve obstetrik (doğum ve sonrası ile igili) bakımında yaygın bir sorundur. Ölçülen sonuçlarda 10.5 g/dL’nin altındaki herhangi bir hemoglobin değeri, gebelik yaşına bakılmaksınız gerçek bir anemi (kansızlık) olarak kabul edilebilir. Gebelikte aneminin başlıca nedenleri; paraziter ve bakteriyel rahatsızlıklar, beslenme yetersizlikleri ve talasemi gibi doğuştan gelen kırmızı kan hücresi bozukluklarıdır. (Breymann, C. -2015)

Gebelikte aneminin ana nedeni; dünya çapında yaygınlığı tahmini %20-80 arasında olan ve esas olarak kadın nüfustan oluşan demir eksikliğidir. Demir eksikliğinin aşamaları; demir depolarının tükenmesi, henüz anemi meydana gelmemiş olan demir eksikliği (eritroperez) ve en belirgin demir eksikliği olarak bilinen demir eksikliği anemisi olarak sıralanmaktadır. Gebelik anemisi plasenta ve rahim kanamaları, gebelik sırasında meydana gelen kanamaları ve gastrointestinal kanamalar gibi çeşitli durumlarda şiddetlenebilir. Aneminin genel sonuçlarına ek olarak gebelik sürecinde erken doğum, rahim içi büyüme geriliği ve peripartum (gebelikte) kan transfüzyonu için daha yüksek risk barındırmaktadır. Demir eksikliği profikaksisi (hastalığın meydana gelmeden önce önlenmesi) öneminin yanı sıra, gebelik anemisi tedavisinde temel tedavi seçenekleri oral (ağız) ve intravenöz (damar içi) demir prepatlarıdır. (Breymann, C. -2015)

Demir Eksikliği Belirtileri Nelerdir?


demir-eksikliginin-belirtileri.jpg

Demir eksikliği belirtileri henüz rahatsızlığın şiddetli olmadığı safhalarda fark edilmesi zor bir tablodur. Bu sebeple erken teşhis konularak semptomlar ortaya çıkmadan tedavi edilmesi güçtür. Fakat ilerleyen süreçlerde demir eksikliği belirtileri şu şekilde seyretmektedir:
  • Baş dönmesi ve göz kararması
  • Baş ağrıları
  • Uyku sorunları
  • Saç dökülmesi
  • Halsizlik
  • Soluk cilt görünümü
  • Sık sık üşüme hissi
  • Konsantrasyon bozukluğu
  • Depresyon
  • El ve ayaklarda uyuşma ve karıncalanma
  • Tırnaklarda kırılganlık

Demir Emilimini Hangi Besinler Engeller?

Kahve ve çay gibi kafein içeren içeceklerin, demir emilimini engellemesi sebebiyle yemek öncesinde ve yemekle birlikte tüketilmesi önerilmemektedir. Kanda saptanan demir emilimi bozukluğu ile alyuvar üretimi azalmakta ve bunun sonucunda hücre ve dokulara yeterli miktarda oksijen taşınamamaktadır. Demir emilimini bozan besinler kafeinli içeceklerin dışında; soya, kalsiyum tuzları, yağlı tohumlar ve kepektir.

Demir Eksikliği Nelere Sebebiyet Verir?

Demir eksikliğine bağlı anemi tablosunun ileri derecede yaşandığı durumlarda kişilerin kalp spazmı ve kalp krizi geçirme riski artış göstermektedir. Bunun yanı sıra; yutma güçlüğü ve kronik akciğer rahatsızlığı bulunan kişilerde nefes darlığı meydana gelebilmektedir. Demir eksikliğinin daha az seviyelerde yaşandığı süreçte ise; kişilerin zihinsel performansının düşmesine bağlı olarak konsantrasyon bozuklukları ve fiziksel performans düşüşüne bağlı olarak halsizlik, baş dönmesi vb. rahatsızlıklar gelişebilmektedir.

Demir Eksikliği Tedavisi Nasıldır?

Demir eksikliği tedavisi öncelikle demir eksikliğine neden olan durumun saptanması neticesinde yapılabilmektedir. Demir eksikliğine neden olan durumun tespit edilmesi sonucunda tedavi bu nedene yönelik olarak başlatılmaktadır. Nedenin ortadan kaldırılması tedavi sürecindeki en önemli husustur ve neden göz ardı edilerek yapılan tedavi bir işe yaramayacaktır.

Demir eksikliğinin ana nedeni beslenme düzeniyle alakalı ise; hastanın beslenme programı demir içeriğinden zengin besinlerle değiştirilmektedir. Örneğin; kırmızı et, balık, yumurta, brokoli gibi besinlerde yüksek oranda demir bulunmaktadır. Beslenmenin yeterli olmadığı durumlarda ise ilaç tedavisi uygulanmaktadır. Ayrıca bu süreç içerisinde çay, kahve gibi demir emilimini azaltan içecekler hakkında hastalar bilgilendirilmelidir. İlaç alımına bağlı sindirim rahatsızlığı yaşayan kişilerde ise tedavi damar yolu ile yapılabilmektedir. Sindirim sorunlarının dışında; şiddetli ve acil tedavi edilmesi gereken demir eksikliğinde de intravenöz demir eksikliği tedavisi uygulanabilmektedir.

Demir eksikliği ve anemisi, kronik rahatsızlıkları bulunan hastalarda, hastaların yaşam kalitesinde bozulmaya ve ciddi prognoza (hastalığın kötü seyri) yol açan küresel sağlık problemidir. Demir eksikliği ve aneminin nedeni genellikle azalmış bağırsak emilimi ve artmış demir kaybıdır. Oral demir (ağız yoluyla ilaç tedavisi) genellikle ilk tedavi olmakla birlikte, bazı durumlar neticesinde engellenebilmektedir. Bunun sonucu olarak daha güvenilir bir yol olan intravenöz demir tedavisi uygulanabilmektedir. İntravenöz demir tedavisi; kronik inflamasyon (iltihap) ve bağırsak hastalıkları ola kişilerde tercih edilen bir yöntemdir. Tedavinin amacı ise; hemoglobin konsantrasyonunun normalleşmesi ve demir depolama özelliğinin geri kazanılmasıdır. Kronik demir kaybı bulunan hastalarda aneminin nüksetmesini önlemek ve uzun vadeli tedaviyi takip etmek önemlidir. (Dahlerup, J., Lindgren, S., -2017)

Kaynakça

Breymann, C. (2015). Gebelikte Demir Eksikliği Anemisi. Hematoloji seminerleri, 52 (4), 339-47.

Dahlerup, J., Lindgren, S., & Moum, B. (2015). [Iron deficiency and iron deficiency anemia are global health problems]. Lakartidningen, 112, DAAE.

Percy, L., Mansour, D., & Fraser, I. (2017). Iron deficiency and iron deficiency anaemia in women. Best practice & research. Clinical obstetrics & gynaecology, 40, 55-67.
 
Moderatörler tarafından düzenlendi:
Top